zuiderkerk 840O p Oudejaarsavond 1995 vond de laatste kerkdienst plaats in de Zuiderkerk in Zaandam. Het doet Albert Brinkman na al die jaren nog steeds pijn. “Zonder enig respect voor het verleden ging de slopershamer erin.”

zuiderkerk 686

Minstens één per dag kijkt Zaandammer Albert Brinkman (72) naar de overkant van het water vlak bij zijn huis. Bijna elke keer voelt hij dan opnieuw de boosheid.

Zie je het?” We staan op het parkeerterreintje vlak bij zijn huis aan de Boendermaker. Hij wijst. 

Het appartementencomplex waar we naar kijken, bestaat zo te zien uit keurige seniorenwoningen. Maar Albert en ik denken alle twee terug aan wat daar ooit stond op die plek. De gereformeerde kerk waar de gezamenlijke geschiedenis van Albert en mij begon.

De kerk is verdwenen. Niks bijzonders. Er worden zoveel kerken gesloopt, of omgebouwd tot expositieruimte, tapijthal of appartementencomplex. Maar toch deed het pijn. En doet het nog steeds pijn.

Albert maakte op 31 december 1995 de laatste dienst mee in de Zuiderkerk. Hij laat me de foto’s zien die hij schoot tijdens die oudejaarsdienst. Ik had verwacht dat het godshuis bij die bijzondere gelegenheid wel vol zou zitten, maar op de foto’s zie ik maar een handjevol mensen. Waar zal dominee H. Favier over gepreekt hebben? Geen idee. De dienst werd begeleid door een muziekgroep, lees ik in de liturgie van de dienst die Albert heeft bewaard. Wat zal de gemeente hebben gezongen? Dat kan ik wel raden. Er zijn maar heel weinig christelijke gezangen gewijd aan de jaarwisseling. De bekendste is ‘Uren, dagen, maanden, jaren’.

Uren, dagen, maanden, jaren,
Vliegen als een schaduw heen;
Ach! wij vinden, waar wij staren,
Niets bestendigs hier beneên!
Op den weg, dien wij betreden,
Staat geen voetstap, die beklijft:
Al het heden wordt verleden,
Schoon ’t ons toegerekend blijft! 

Aviodrome 42138Zelf heb ik nooit zo’n oudejaarsdienst bijgewoond. We moesten elke zondag al naar de kerk en natuurlijk op eerste kerstdag, maar de dienst op oudejaarsavond was niet verplicht. Vroeger was mijn moeder de enige uit ons gezin die ging. Mijn vader was nog druk bezig met de dagopbrengst van de winkel in de boeken te verwerken als moeder klaar was met het oliebollen bakken. Ze deed haar schort uit en een nette jurk aan en maakte de korte fietstocht van de Meidoornstraat naar de Zuiderkerk. Als ze terugkwam, vertelde ze steevast dat er een oliebollenlucht in de kerk had gehangen; zij was niet de enige die net achter het fornuis vandaan kwam. De appelbeignets en oliebollen verschenen nu op tafel, de draadomroep werd aangezet.

Mijn moeder vertelde ondertussen wie er waren geweest in de kerk en wie ze had gemist. Ik hoefde niet naar zo’n dienst om te weten hoe het eraan toe ging. Er werd gedankt voor het behoud van de gemeente het afgelopen jaar, voor het koningshuis en voor onze regeringsleiders. Er werd gebeden voor vrede in een onrustige wereld en om sterkte en geloof bij ziekte en vervolging. Natuurlijk werd er gecollecteerd; vóór in de kerk, naast de preekstoel, hingen de collectezakjes klaar. Ouderlingzwart fluweel, waar met zilverkleurig garen de letter D K E op waren geborduurd. De inhoud was bestemd voor respectievelijk Diaconie (het sociale werk van de kerk), Kerk en Eredienst. Na de preek, als het orgelspel werd ingezet, gingen de diakenen met die zakjes de kerk in. Ze werden doorgegeven, iedere kerkganger stopte er wat in. Er wordt flink geofferd, gereformeerden hebben een ruime hand van geven voor hun kerk. Zelfs de opbrengst van de allerlaatste dienst in de Zuiderkerk viel niet tegen. Albert Brinkman laat me het kasboek zien dat tot op de laatste dag in 1995 is bijgehouden. Er werd 640,15 gulden opgehaald, niet gek voor zo’n mager bezette dienst. 

De gemeenschappelijke geschiedenis van Albert en mij begint in 1965. Ik ben negentien jaar, Albert is zestien. Wij zijn beiden lid van de gereformeerde jongerenclub ‘Ichthus’, die elke vrijdagavond bijeenkomt in een van de lokalen van de kerk. Jongens en meisjes discussiëren er ernstig over bijbelse en maatschappelijke onderwerpen, maar houden tijd genoeg over om er ook verkering te krijgen. Aan  de zondagse kerkdiensten heb ik een broertje dood, maar de jongerenclub beschouw ik als een warm bad. We praten over actuele onderwerpen als de oecumene (samenwerking tussen de kerken), abortus, over Israël, over The Beatles (daar houd ik een inleiding over), het socialisme en pacifisme.

Het gezin Brinkman woont in de Albardastraat in de Vijfhoek, tot verdriet van Albert (“wat een rotbuurt!”, zegt hij nu nog uit de grond van zijn hart). Net als ik vindt hij het meisje van zijn leven op de jongerenclub. Hij en Laurette trouwen in 1973 en gaan wonen aan de Zuidervaart, waar zijn werkgever Bruynzeel over enkele woningen beschikt; later verhuist het stel naar de IJdoorn (“tien hoog”) en uiteindelijk naar de Boendermaker. Zijn huis staat bijna recht tegenover de Zuiderkerk. Albert heeft niet zo veel met die kerk, maar daarover straks meer. 

zuiderkerk 692

Inmiddels ben ik Albert uit het oog verloren. Ik ben verhuisd in 1970 uit de Zaanstreek en zal hem pas bijna een halve eeuw later weer tegenkomen. Dat gebeurt in het Gemeentearchief van Zaanstad. Hij heeft een groot deel van het archief van Bruynzeel overgedragen. Begin jaren tachtig heeft hij als lid van de ondernemingsraad de teloorgang en het faillissement van het houtverwerkende bedrijf van nabij meegemaakt. Naast zijn werk in de deurenfabriek ontwikkelde hij zich als bestuurder. Zijn talent daarvoor ontdekte hij bij de kerkelijke jeugdvereniging, wat ook precies de bedoeling was van dergelijke clubs. Hij werd er voorzitter. Jaren later werd hij lid van de KAZ, de Kerkenraad Algemene Zaken van de Zaandamse gereformeerde kerk

“Je moet eens langskomen bij me”, zei Albert toen we elkaar ontmoetten in het Gemeentearchief, “dan zal ik je eens wat laten zien.” Daarom staan we hier aan de Hanenpadsloot, waar ik als jongetje van negen jaar vergeefs overheen probeerde te piesen. We kijken naar de overkant en denken aan wat ooit was. 

Het was niet echt Alberts kerk. De Zuiderkerk was veel te conservatief naar zijn smaak. Laurette en hij kozen voor het Lichtschip, de kerk die in 1972 in Poelenburg werd gebouwd ter vervanging van een houten noodkerkje dat daar eerder had gestaan. Toch had voor hem het Lichtschip niet gebouwd hoeven worden. “De pil was beschikbaar gekomen en de gereformeerde meisjes slikten die ook. Dus die gereformeerde gezinnen groeiden lang niet zo sterk meer als in de jaren daarvoor.” Het Lichtschip was destijds de vijfde gereformeerde kerk in Zaandam, naast de Noorderkerk, de Zuiderkerk, de Stationsstraatkerk en de Vinkenstraatkerk. Vijftig jaar later doet daarvan alleen de Noorderkerk nog dienst als godshuis, voor gereformeerd en hervormd Zaandam samen.

Albert werd lid van de overkoepelende Kerkenraad Algemene Zaken. Zo was hij erbij toen gekozen moest worden: gaan we de Zuiderkerk sluiten of het Lichtschip? De beslissing viel uit in het nadeel van de vergrijsde Zuiderkerk, waar, volgens Albert, niet veel activiteiten meer werden ontplooid. Het gebouw stond vervolgens dik een jaar leeg, het werd aangeboden aan andere kerkgenootschappen, maar er was geen belangstelling voor. Slopen dat gebouw, zei de gemeente Zaanstad, zo’n leegstaand pand trekt krakers aan, ratten, criminaliteit, wie weet steekt iemand de brand erin.

zuiderkerk sloop0004Zo begon, in april 1997, het laatste, treurige hoofdstuk van de kerk, waar Albert nog altijd boos om kan worden. Hij betreurt het dat er totaal niet werd gedacht aan behoud van archief en interieur. Zonder enig respect voor het verleden ging de slopershamer erin. Alle kerkdeuren werden vernietigd, de glas-in-loodramen werden er met een slijptol uitgezaagd en op een hoop gegooid.

Albert kon het niet aanzien. Hij pakte zijn fototoestel en legde de sloop van dag tot dag, van uur tot uur vast. Ondertussen redde hij uit de puinhopen wat er te redden viel. Hij laat een tinnen kaarsenstandaard zien die hij vond en die ik meteen herken. Die stond ooit op de avondmaalstafel, voor in de kerk. Hij heeft ook een van de glas-in-loodramen gered, letterlijk uit een van de puinhopen getrokken. ‘Boven staat nog zo’n mooie stoel uit de kerkeraadskamer”, zegt hij. 

Dat is alles wat er gebleven is van de Zuiderkerk. Een plakboek en herinneringen. Gelukkig hebben we Alberts foto’s nog.

Vanaf de Boendermaker werpt hij elke dag even een blik op het seniorencomplex dat ervoor in de plaats is gekomen. Zo wrijft hij dagelijks in de zere plek.

Reacties (5)

This comment was minimized by the moderator on the site

Mijn eerste voetstapjes liggen in het bijgebouw. Ik zat daar op de kleuterschool en was hopeloos verliefd op juf Roos. Omdat wij van de Walraven van Hallstraat naar de Westzijde verhuisden, heb ik daar zelden tot nooit gekerkt. Wel de glorietijden meegemaakt van de jongerensoos. De Trechter, aktie Stik, koffiebar van YfC en ja, meisjes. Ichthus ken ik alleen van het Lichtschip. Vrijdagavond de club en na afloop biljarten in Lammers op de Zuiddijk.

  Peter Gortworst
This comment was minimized by the moderator on the site

Ik heb er mooie tijden meegemaakt, in en om de Zuiderkerk! Leuk dat je Albert Brinkman weer ontmoet hebt. Al die herinneringen zijn goud waard.

  Ria Rep
This comment was minimized by the moderator on the site

Evenals Peter Gortworst heb ik daar ook op de kleuterschool gezeten. Alleen was ik niet verliefd op de juf. Ik weet zelfs niet meer hoe ze heette :-)

  Gerlof
This comment was minimized by the moderator on the site

Ik heb veel herinneringen aan deze kerk. Ik zat er op de kleuterschool, ging elke zondag naar de kerk en om 12 uur naar de zondagsschool. We zijn er in 1972 getrouwd.
Zo'n foto is wel erg triest. Ook heel erg dat er zo met het interieur is omgesprongen. Mooi dat Albert nog iets bewaard heeft.

  Ineke
This comment was minimized by the moderator on the site

Ik was erbij hoe op een handige manier de nieuwbouw van het Lichtschip door de vergadering van de (kerkelijke)gemeente geloodst werd, terwijl de algemene ontkerkelijking al was ingezet.
Ik weet niet wie er allemaal belang hadden bij de bouw en de sloop van de Zuiderkerk, de bouw van het Lichtschip en de bouw van het appartementencomplex en de verkoop van de appartementen op de plaats van de Zuiderkerk.
Voer voor een echte onderzoeksjournalist.... (follow the money).

  johan
There are no comments posted here yet

Laat je reactie achter

  1. Posting comment as a guest.
0 Characters
Bijlages (0 / 3)
Share Your Location

Copyright © 2015-2021 Martin Rep | Radboudlaan 14 | 1402 XP  Bussum | Contact